طب فیزیکی و توانبخشی شامل سه بخش اصلی و کلیدی زیر است:
۱. طب فیزیکی (Physical Medicine)
این بخش بر تشخیص و درمان غیرجراحی اختلالات جسمی تمرکز دارد. این اختلالات شامل موارد زیر هستند:
- دردهای ستون فقرات: تشخیص علت و درمان دردهای ناحیه گردن و کمر.
- مشکلات مفاصل محیطی: بیماریها و دردهای مربوط به مفاصل اصلی مانند زانو، شانه، لگن، آرنج و مچ دست.
متخصصان این رشته علاوه بر استفاده از روشهای دارویی رایج، از درمانهای غیردارویی متنوعی نیز بهره میبرند؛ مانند: ورزشدرمانی (شامل ورزش در آب)، جریانهای الکتریکی، ماساژ درمانی و سایر روشهای فیزیکی.
بخش قابل توجهی از بیماریهای عضلانی و اسکلتی، ناشی از مشکلات بیومکانیکال هستند. این مشکلات میتوانند شامل افزایش قوس کمر، آسیب دیسکهای کمری و فشار بر ریشههای عصبی، یا فشار بر مفاصل محیطی باشند. نکته حائز اهمیت این است که درصد بسیار کمی از این موارد نیازمند جراحی هستند و عمدتاً با روشهای غیرجراحی قابل کنترل و درمان کامل میباشند.
۲. طب توانبخشی (Rehabilitation Medicine)
تمرکز اصلی این بخش، بهبود و حفظ حداکثر عملکرد جسمی، روحی و اجتماعی فرد است. توانبخشی به افرادی که دچار ناتوانیهای اکتسابی یا مادرزادی شدهاند، کمک میکند تا کیفیت زندگی بهتری داشته باشند.
مواردی که در این حوزه مورد ارزیابی و درمان قرار میگیرند، عبارتند از:
- افراد دچار ناتوانیهای اکتسابی، مانند بازماندگان سکتههای مغزی و قلبی.
- بیماران دارای ضایعه نخاعی.
- بیماران مبتلا به ناتوانیهای مادرزادی، مانند فلج مغزی.
- بازتوانی و درمان ضایعات ناشی از آسیبهای ورزشی و شغلی.
۳. طب الکترودیاگنوزیس (Electrodiagnosis Medicine)
این قسمت شامل تستهای تشخیصی بسیار دقیقی مانند نوار عصب و عضله (NCV – EMG) است. این تستها با بررسی وضعیت فعالیت عضلات و اعصاب درگیر، به تشخیص دقیق بیماریها کمک میکنند.
با استفاده از این روشهای تشخیصی میتوان اختلالات زیر را با دقت بالا شناسایی کرد:
- سندرمهای گیر افتادگی اعصاب محیطی (مانند سندروم تونل کارپال).
- قطع اعصاب و شبکههای عصبی.
- ضعف اعصاب محیطی ناشی از بیماریهای شایع، مانند دیابت (قند خون)، مشکلات تیروئید، و یا نوروپاتیهای ارثی و اکتسابی.
- تشخیص دقیق بیماریهای دیسک کمر و گردن.
پزشک پس از گرفتن شرح حال و معاینه کامل، با انجام تست نوار عصب و عضله (که حساسترین و دقیقترین روش تشخیصی این بیماریها است) برنامه درمانی خود را آغاز میکند.
🏛️ تاریخچه طب فیزیکی و توانبخشی
آغاز شکلگیری: آموزش رسمی طب فیزیکی در سال ۱۹۲۶ توسط دکتر جان استنلی کولتر (Dr. John Stanley Coulter) در دانشگاه نورثوسترن آغاز شد. او به مدت دو دهه پیشگام آموزش این رشته بود و دورههای آموزشی اولیه برای پزشکان را از سه تا شش ماه به یک سال افزایش داد.
توسعه و بنیانگذاری: دهه ۱۹۳۰ شاهد توسعه این رشته بود. در سال ۱۹۳۶، دکتر فرانک کروزن (Dr. Frank Krusen) دوره تخصصی سهساله طب فیزیکی را در مایو کلینیک پایهگذاری کرد. دکتر کروزن و دکتر کولتر در سال ۱۹۳۸ آکادمی طب فیزیکی را تأسیس نمودند. دکتر کروزن متخصصان این رشته را «فیزیاتریست» نامید و اولین کتاب طب فیزیکی را در سال ۱۹۴۱ نوشت. به همین دلیل، دکتر کروزن به عنوان «پدر طب فیزیکی» شناخته میشود.
جنگ جهانی دوم و اپیدمی فلج اطفال: تا پیش از جنگ جهانی دوم، توجه عمومی به افراد معلول کم بود. افزایش تعداد مجروحان جنگی و همهگیری فلج اطفال، نیاز جامعه را به طب توانبخشی به شدت افزایش داد. بازگشت رئیس جمهور روزولت (که خود از توانبخشی استفاده کرده بود) به کار، توجهات را بیشتر کرد. نیاز به درمان همهجانبه برای ۵۸ هزار بیمار مبتلا به فلج اطفال، تقاضا برای فیزیاتریستها را دوچندان ساخت تا این افراد به عنوان اعضای مؤثر جامعه بازگردند.
پدر طب توانبخشی: دکتر هاوارد آ. راسک (Dr. Howard A. Rusk)، یک پزشک داخلی، متوجه ناتوانی سربازان پس از بستری طولانیمدت در جنگ شد. او با اصرار زیاد، یک برنامه توانبخشی را برای گروهی از بیماران در دوره نقاهت اجرا و نتایج آن را با گروه کنترل مقایسه کرد. نتایج بسیار موفقیتآمیز بود؛ به طوری که ارتش به سرعت تمام مراکز خود را به امکانات توانبخشی مجهز کرد.
پس از جنگ، دکتر راسک انستیتو طب توانبخشی را در نیویورک تأسیس کرد و با جذب بودجه، صدها متخصص طب توانبخشی را در سراسر دنیا تربیت نمود. او نظریه «توانبخشی تهاجمی» را معرفی کرد که تأکید داشت بیماران نباید در دوره نقاهت، غیرفعال بمانند. دکتر راسک به عنوان «پدر طب توانبخشی» شناخته میشود.
تکامل رسمی رشته:
- در سال ۱۹۴۷، بورد تخصصی طب فیزیکی به تصویب رسید و دو سال بعد با نظر دکتر راسک، طب توانبخشی نیز به آن اضافه شد.
- در دهه ۱۹۵۰، الکترومیوگرافی (نوار عصب و عضله) به این رشته اضافه شد تا به تشخیص دقیقتر بیماریهای نوروماسکولار کمک کند.
- در دهه ۱۹۶۰ تحقیقات توانبخشی در مرکز توجه قرار گرفت و با گسترش دانش، فلوشیپهای فوق تخصصی متعددی (مانند طب ورزشی، آسیب نخاع، توانبخشی قلبی، طب درد و…) در این رشته شکل گرفت.
امروزه، با افزایش سن جمعیت و بهبود درمان بیماریهای مزمن، توجه به طب فیزیکی و توانبخشی به طور فزایندهای در حال گسترش است تا علاوه بر درمان، به کیفیت زندگی افراد نیز توجه کافی شود.